‘Innerlijk gedeelde idealen, de sleutel voor onze toekomst’

Woord van welkom uitgesproken door de Rector van FHR ter gelegenheid van het Openingscollege 2026

1.Praktijk versus principe

Wanneer we kijken naar onze huidige samenleving, zien we dat idealen steeds meer naar de achtergrond lijken te verdwijnen. Tegenwoordig gaat het vaak minder over de vraag welke principes de samenleving sturen dan over de vraag wat in de praktijk gewenst is omdat daarmee individuele doelen en financieel gewin beter worden gediend. Dat praktische denken is op zichzelf niet verkeerd. Burgers verwachten immers dat de samenleving haar problemen oplost. Maar wanneer idealen steeds wijken voor pragmatisme ontstaat het gevaar dat de samenleving verandert in een bestel dat vooral gedreven wordt door efficiëntie, cijfers en uitvoerbaarheid, en steeds minder door waarden, visie en de rechtvaardiging van bepaalde keuzes.

De centrale vraag in deze toespraak is of we, om onze toekomst te regisseren, genoeg hebben aan praktische oplossingen. Mijn antwoord hierop is ontkennend. Onze samenleving heeft dringend behoefte aan idealen. En met het beogen van idealen zijn we er nog niet want effectieve idealen moeten tenminste aan twee vereisten voldoen: ze moeten door de samenleving gedeeld worden en van binnenuit inspireren, ze moeten bezielend zijn.

Na deze stellingen te hebben toegelicht stel ik in het vervolg van de toespraak de vraag wat ons te doen staat? Hoe kunnen we afstand nemen van een sociale drijfveer die alleen gericht is op wat werkt en winst oplevert. Hoe bevorderen we gedeelde idealen en hoe ontwikkelen we bezielde mensen met hoop op een waardevolle toekomst?

2.Idealen zijn het moreel kompas

Idealen zijn het morele noorden, ze zijn de gids die ons helpt bepalen wat goed en wat fout is. Ze zijn de doelen die we nastreven, ook al weten we dat we ze waarschijnlijk nooit volledig zullen bereiken. Ze geven richting aan ons handelen en ze zijn belangrijk omdat we niet alleen behoefte hebben aan oplossingen, aan ‘het wat’ en ‘het ‘hoe’, maar ook aan betekenis, ‘het waarom’ ervan. We willen, zonder dat dit ons van buiten wordt opgelegd, het gevoel hebben dat we ergens aan bijdragen. Idealen zorgen er bovendien voor dat we niet alleen reageren op de problemen van vandaag, maar ook nadenken over de samenleving van morgen. Idealen vormen zodoende een maatstaf waarmee we bestaande inzichten beoordelen. Zonder idealen bestaat het gevaar dat we vooral bezig zijn met de waan van de dag.

Er zitten belangrijke voorwaarden aan het succesvol nastreven van idealen. Ze mogen geen luchtkastelen zijn. Een samenleving zonder idealen is niet gemotiveerd en idealen zonder realiteitszin zijn lege beloften.

Ook is het hebben van idealen op zich onvoldoende. Ze moeten worden vertaald naar beleid en uitvoering. Daarbij is moet niet alleen de korte maar ook de langere termijn in beschouwing worden genomen.

Tenslotte is bescheidenheid geboden: idealen mogen niet leiden tot de overtuiging dat één groep de absolute waarheid bezit. Daarom gaat het bij idealen niet om een totale omwenteling van de samenleving maar om kleine, concrete stappen in de goede richting. Dit impliceert dat de samenleving steeds door toepassing van ‘trial and error’ een evenwicht moet vinden tussen wat wenselijk en wat haalbaar is. Het verlangt van ons dat wij ons kwetsbaar opstellen, bereid zijn te luisteren naar kritiek en betere inzichten van anderen accepteren.

3.Verbinding als bron van welzijn

Idealen kunnen ons uitdagen om anders te denken. Ze kunnen richting geven aan onderwerpen zoals onderwijs, armoede en klimaat. Maatschappelijke vooruitgang begint daarom vaak met idealen die de bestaande situatie ter discussie stellen. Maar in het vervolgtraject is een erg belangrijke eigenschap van idealen dat ze, indien ze worden gedeeld, gemeenschapszin bevorderen en mensen met elkaar verbinden. Gedeelde idealen vormen als het ware het cement van de samenleving.

Daar staat tegenover dat wanneer gemeenschappelijkheid ontbreekt, er een leegte binnen de samenleving ontstaat die door angst, afgunst en tegenstellingen wordt opgevuld. En dat doet zich voor indien gemeenschappelijkheid als randvoorwaarde niet de menselijke maat representeert. Effectieve Idealen mogen ons niet inspireren om te kijken naar slechts economische groei maar vooral ook naar menselijke waardigheid en doenvermogen. Zij zijn de sociale ondergrens voor ontstaan en behoud van gemeenschappelijkheid. Menselijke waardigheid is het beginsel dat aan alle mensenrechten ten grondslag ligt en doenvermogen is datgene dat wij daadwerkelijk kunnen bereiken door in actie te komen, plannen te maken, doelen te stellen en dit vol te houden, zelfs bij tegenslagen of stress.

Omdat deze twee vereisten bepalen wat wij in termen van effectief en rechtvaardig beleid tenminste van idealen mogen verwachten hebben idealen niet alleen rationele waarde maar zijn ze ook bron van bezieling, van innerlijke inspiratie en toewijding.

4.Bezieling van mensen is de energie

Idealen en bezieling vullen elkaar aan. We zouden  idealen kunnen beschouwen als het kompas en bezieling als de brandstof van de samenleving. Idealen geven aan waar we naartoe willen. Bezieling zorgt ervoor dat we daadwerkelijk in beweging komen. Idealen zonder bezieling blijven abstracte verhalen. Maar bezieling zonder idealen zal stuurloze energie zijn. Daarom versterken beide elkaar. Idealen geven richting aan onze energie en bezieling brengt idealen tot leven. Voor een samenleving is bezielde gemeenschappelijkheid daarom van essentieel belang. Een samenleving heeft niet alleen regels en wetten nodig, maar ook verbondenheid, vertrouwen en een gevoel dat mensen iets met elkaar delen.

Behalve idealen heeft bezieling om effectief te zijn, reflectie nodig. Reflectie moet ervoor zorgen dat we binnen het kader van de gemeenschappelijke idealen de juiste koers varen. Helaas lijkt in de huidige samenleving niet alleen de nadruk te liggen op ‘wat werkt’ maar ook op ‘het snelle denken’. Het gevolg daarvan is dat besluitvorming onvoldoende afweging, evaluatie en spiegeling belichaamt en de keuze van de richting die reflectie aan bezieling geeft, veelal wegens gebrek aan diepgang te kort schiet.

5.Eisen aan de stuurmanskunst

We zullen een aantal uitdagingen moeten omarmen om het pad van een idealistische en bezielde samenleving op te gaan en zodoende ‘by design’ en niet slechts ‘by default’ aan regie van onze toekomst bij te dragen.

• Allereerst moeten we afstand nemen van mentaliteit die bevordert dat alleen het criterium ‘wat werkt’ centraal staat. Een bezielende samenleving vertrekt vanuit waarden, overtuiging en een inspirerende visie. Het doel is niet alleen om efficiënt volgens wetten en regels te leven, maar ook om ons rond een hoger doel te verbinden.

• Wanneer er in de samenleving geen gedeelde betekenis is, zal het bestuur weinig vertrouwen genieten en beperkt effectief zijn. Daarom is een tweede uitdaging dat we ons ervoor moeten inzetten om gemeenschappelijke idealen te ontdekken, te bevorderen en te operationaliseren. Dat hoeft niet alleen vanuit de politiek te komen. Voor de hand ligt zelfs een rolverdeling waarbij politieke leiders gemeenschappelijke overkoepelende ambities formuleren en de concrete invulling van de gedeelde idealen geschiedt door de burgers via maatschappelijke organisaties en het publieke debat. De morele bezieling komt vervolgens tot stand door een dynamisch samenspel tussen burgers en politieke leiders.

• Een derde uitdaging betreft de rechtsstaat. Ook dit instituut heeft meer nodig dan alleen wetten en regels. De rechtsstaat kan worden gezien als het skelet dat de samenleving overeind houdt. Maar een skelet alleen is niet voldoende; het heeft vlees op de botten nodig in de zin van onderling vertrouwen, verbinding en gemeenschapsgevoel. Een rechtsstaat moet daarom niet alleen juridisch maar ook sociaal, politiek en moreel op orde zijn. Daartoe is vereist dat burgers bestaanszekerheid en gelijke kansen hebben, dat het politiek systeem de spelregels van de democratische rechtsstaat respecteert en dat burgers en bestuurders de intrinsieke waarde van grondrechten respecteren.

• In een samenleving zullen er altijd verschillen van mening bestaan en groepen zullen altijd tegenover elkaar stelling kunnen nemen. De volgende uitdaging is niet hoe we alle verschillen die bij ons bestaan kunnen laten verdwijnen, maar hoe we ervoor zorgen dat die verschillen binnen een gezamenlijke rechtsstaat kunnen gelden. Het gaat uiteindelijk dus om de keuze tussen voortdurende vijandschap en een vorm van tolerante solidariteit. Daarin worden verschillen gerespecteerd en wordt borging van het publieke goed voorop gesteld.

• We hebben ook behoefte aan een nieuw groot verhaal. Een verhaal over hoe we willen leven en hoe we met elkaar en met de wereld waarin we leven omgaan. We moeten ons afvragen of we op dezelfde extractieve manier zullen blijven omgaan met energie, grondstoffen, de aarde en met elkaar, of dat we anders moeten leren denken zodat we uitgaan van samenhang, wederkerigheid, compassie en verbondenheid. Idealen die daarbij passen moeten duidelijk worden benoemd en we moeten merkbaar proberen ze te realiseren. Het is dus niet voldoende om een mooi toekomstbeeld te schetsen. Er is een balans nodig tussen ideologische scherpte, pragmatische uitvoerbaarheid, democratisch draagvlak en uitvoerbaarheid door publieke instituties.

• Ten slotte, er zijn bezielde mensen nodig om dit verhaal tot leven te brengen. Het gaat om mensen met idealen die gezamenlijk vanuit een innerlijke overtuiging handelen. Mensen die niet alleen spreken over waarden, maar deze belichamen en dit ook laten zien. Dat vraagt om inspirerend leiderschap, een gedeelde visie en een echte emotionele verbinding met wat we willen bereiken.

HRL

08-10- 26